Wykluczenie transportowe: dostęp polskich miast do kolei

W piątek, 2 kwietnia, przypadła 21. rocznica największej likwidacji kolejowych połączeń pasażerskich w dziejach III RP. Jednak nie tylko tego dnia zamykane były linie kolejowe, gdyż proces ograniczania siatki połączeń trwał od roku 1989. Znaczna część zamkniętych linii kolejowych została już niestety rozebrana, tylko nieliczne doczekały się reaktywacji. Problem wykluczenia transportowego narastał z czasem, zmuszając ludzi do zakupu samochodów, ponieważ na kolej lub połączenia autobusowe nie można było liczyć. Przeprowadziliśmy analizę dostępu polskich miast do kolei pasażerskiej, z wyróżnieniem na poszczególne województwa.

Aby w przedstawionych poniżej statystykach zaliczyć dane miasto do kategorii posiadającej kolej pasażerską, musi być ono obsługiwanie całorocznie przynajmniej jedną parą pociągów dziennie. Oczywiście, podana liczba jest absolutnie niewystarczająca, jednak nie będzie tutaj analizowana jakość siatki połączeń, a jedynie jej rozpiętość. Dodatkowo, od września br. nastąpi reaktywacja połączeń pasażerskich do Mielca, co już zostało uwzględnione w naszej analizie. Ponadto, jeśli obecnie nie docierają pociągi do danego miasta z powodu modernizacji linii kolejowej (np. Braniewo, Dobre Miasto), są one zaliczone jako posiadające regularne połączenia pasażerskie.

W Polsce znajdują się 954 miasta. Wskaźnik urbanizacji, czyli stosunek liczby mieszkańców miast do ogółu populacji, w naszym kraju wynosi 60,5%, co przy szacunkowej liczbie 37,97 mln ludzi daje nam prawie 23 miliony osób zamieszkujących ośrodki miejskie. Aż 426 miast nie ma żadnego regularnego połączenia pasażerskiego. Łącznie zamieszkuje je 2,8 mln ludzi, co daje około 11,9% spośród wszystkich mieszkańców miast.

Dzieląc tę statystykę na województwa dostajemy rozpiętość od 4,3% do 22,5%. Najgorzej wypadają województwa: podlaskie (22,5%), warmińsko-mazurskie (22,3%) oraz kujawsko-pomorskie (19,1%). Na drugim biegunie znajdują się województwa: pomorskie (4,3%), małopolskie (8,1%) oraz podkarpackie (8,8%). Nie można jednak tylko i wyłącznie patrzeć w te liczby i krytykować podejście lokalnych władz, gdyż są one uwarunkowane prócz polityki również rozmieszczeniem miast, a także pozostałościami po zaborach (na terenie byłych zaborów pruskich budowano znacznie więcej linii kolejowych niż na terenie rosyjskich).

Województwo podlaskie ma wysoki procent dzięki obecności w rankingu Łomży, która ma 62 tysiące mieszkańców, lecz nie można w żaden sposób usprawiedliwiać braku kolei w tak dużym mieście. Natomiast w województwach kujawsko-pomorskim i warmińsko-mazurskim problem jest już bardziej złożony, o czym świadczy liczba miast powyżej 10 tys. mieszkańców w przedstawionej statystyce. Tamtejsze samorządy nie są przychylne transportowi kolejowemu, co pokazuje fakt, że do części z tych miast docierają czynne wciąż linie kolejowe, użytkowane w ruchu towarowym (tak jest np. w Świeciu, Lidzbarku, Rypinie, Biskupcu, Mrągowie, Bartoszycach, Olecku). Ogólnie w Polsce jest 81 miast powyżej 10 tys. mieszkańców bez dostępu do regularnych połączeń pasażerskich.

Największym miastem w Polsce bez kolei pasażerskiej jest liczące przeszło 90 tysięcy mieszkańców Jastrzębie-Zdrój. Oto lista największych miast bez połączeń kolejowych:

1. Jastrzębie-Zdrój (91 073 mieszkańców)
2. Siemianowice Śląskie (68 658)
3. Łomża (62 795)
4. Piekary Śląskie (56 978)
5. Bełchatów (56 740)
6. Knurów (39 057)
7. Czeladź (32 811)
8. Police (32 419)
9. Marki (29 395)
10. Śrem (29 333)

Inną sprawą jest oddalenie wspomnianych ośrodków miejskich od najbliższego czynnego przystanku lub stacji kolejowej. Dla miast mających powyżej 10 tysięcy mieszkańców średnia w województwach jest następująca:

Największą średnią odległość ma kujawsko-pomorskie. Podkarpackie nie ma za to żadnego takiego miasta, więc średnia nie może być zliczona. Widać tutaj po raz kolejny skalę problemu w województwie warmińsko-mazurskim i podlaskim. Zaskakuje fakt obecności kujawsko-pomorskiego, gdzie sieć kolejowa była kiedyś gęsta. Niestety pod wpływem likwidacji kolejnych linii kolejowych, co ma miejsce nawet w obecnych czasach, sytuacja uległa pogorszeniu. Znaczne odległości od dworca powodują, że ludzie nie będą zainteresowani dojazdem na najbliższą stację kolejową i następnie przesiadkę w pociąg, tylko od razu zdecydują się na bezpośrednią podróż samochodem do miejsca pracy.

Jak widać na powyższych statystykach, masowa likwidacja linii kolejowych w celu ograniczania wydatków była zabiegiem krótkowzrocznym. Fakt, że w kraju mamy 81 miast powyżej 10 tysięcy mieszkańców, którzy są odcięci od kolejowego świata, powinien dać do myślenia władzom samorządowym oraz kolejowym. Obecnie realizowane są programy min. Kolej Plus, które mają przywrócić kolej do ośrodków miejskich, jednak to jest praca na wiele lat, a i tak nie uda się przywrócić siatki połączeń do pierwotnego stanu, sprzed popularnie teraz określanego „Ostrego cięcia”. Priorytetem powinno być doprowadzenie połączeń do wszystkich miast powyżej 20 tysięcy ludzi (obecnie kolei nie ma w 19 takich), a w dalszej perspektywie do wszystkich powyżej 10 tysięcy mieszkańców.