Wszystkie twarze EN57 – historia modernizacji

EN57 to jeden z najbardziej rozpoznawalnych polskich pociągów. Produkowany był w zakładach Pafawag we Wrocławiu w latach 1962–1993. Powstało ponad 1400 składów. Od kilku lat pojazdy te przechodzą gruntowne modernizacje, czasami bardzo głębokie.

Początki modernizacji elektrycznych zespołów trakcyjnych serii EN57 sięgają początków XXI wieku. Jednym z pierwszych zmodernizowanych był egzemplarz EN57-1400, który przeszedł w połowie 2002 roku naprawę główną (dziś przegląd piątego poziomu utrzymania P5). Początkowo zakres modernizacji ograniczał się do wymiany siedzeń, laminatów, wykładzin podłogowych, okien oraz montażu elektronicznych wyświetlaczy w miejsce tradycyjnych filmów. Dopiero w kolejnych latach zakres modernizacji zaczął się znacząco pogłębiać.

Stary pojazd – nowy design
Pierwsze głębokie modernizacje 75 pojazdów serii EN57 przeprowadzono w zakładach PESA Bydgoszcz, ZNTK Mińsk Mazowiecki oraz Newag Nowy Sącz w latach 2006-2007 na zlecenie ówczesnej spółki PKP Przewozy Regionalne. Zamówienie zapoczątkowało trwającą do dziś praktykę zmiany wyglądu zewnętrznego pojazdów poprzez wymianę czół pojazdów na nowe, o opływowych kształtach, wykonane z tworzyw sztucznych. Dla części pasażerów zmiana ta sprawiała wrażenie, że jest to zupełnie nowy pojazd. Zabudowa nowych czół pojazdów wymusiła zaprojektowanie na nowo kabiny maszynisty, starając się zapewnić prowadzącemu pociąg lepsze warunki pracy.

Ponadto pojazdy przeszły gruntowną modernizację wnętrza obejmującą wymianę ścian, podłóg, foteli, kabin WC oraz montaż wyświetlaczy zewnętrznych. Modernizacji uległy także wózki pojazdu, zapewniając nieco stabilniejszy bieg pociągu. Bez zmian pozostał natomiast energochłonny napęd pojazdu, oparty na przestarzałym rozruchu rezystorowym. W 2007 roku PKP SKM w Trójmieście oraz Koleje Mazowieckie poszły o krok dalej i w modernizowanych przez ZNTK Mińsk Mazowiecki pojazdach (odpowiednio 4 i 5 sztuk) oprócz wyżej wymienionych prac zleciły montaż wyświetlaczy wewnętrznych, zbiorników na fekalia w WC, klimatyzacji kabin maszynisty, zmniejszenie ścianek działowych w przedziałach o 1/3, czyniąc wnętrze bardziej przestronnym i bezpiecznym, a co najważniejsze zastosowano rozruch impulsowy w miejsce energochłonnego rozruchu rezystorowego. Umożliwiło to znaczne zmniejszenie zużycia energii elektrycznej oraz płynny rozruch pojazdu, pozytywnie wpływający na komfort podróży. Pojazdy te w kolejnych latach przebudowano ponownie, o czym piszemy poniżej.

Epoka asynchronicznych EN57
W 2009 roku Koleje Mazowieckie i PKP SKM Trójmiasto zleciły jeszcze bardziej zaawansowaną modernizację swoich pojazdów, rozszerzoną oprócz wspomnianych powyżej prac, o całkowitą wymianę napędu. Zastosowano całkowicie nowy układ oparty o silniki asynchroniczne prądu przemiennego, co pozwoliło dwukrotnie polepszyć parametry przyspieszenia rozruchu pojazdów z 0,45m/s2 do 1,0m/s2. Pojazdy zyskały także hamowanie elektrodynamiczne, pozwalające na odzysk energii elektrycznej podczas hamowania.

Pojazdy dla Kolei Mazowieckich dodatkowo wyposażono w klimatyzację przestrzeni pasażerskiej. Pojazd EN71-045, tożsamy z serią EN57, lecz dłuższy o jeden człon, należący do PKP SKM, uzyskał całkiem odmienną aranżację wnętrza. Zamiast ścianek działowych zastosowano krótkie wiatrochrony, zlikwidowano część siedzeń a w członach skrajnych siedzenia ustawiono bokiem do kierunku jazdy a’la metro. Z powodu posiadania dwóch wagonów silnikowych jeszcze większe było jego przyspieszenie, bowiem wynosiło 1,4m/s2 i również było porównywalne z pojazdami metra. Powstał tylko jeden tak zmodernizowany skład.

EN57AKM, AL, AP, ALc…
Wspomniany w poprzednim akapicie zakres modernizacji był na tyle udany, że modernizację pojazdów serii EN57 w podobnym sposób zaczęto przeprowadzać na masową skalę. Łącznie powstało 40 różnych odmian modernizacji EN57 o największym zakresie, obejmującym wymianę napędu.

Poszczególne odmiany różnią się od siebie: podzespołami, aranżacją wnętrz, kształtem nowych czół, rodzajem drzwi wejściowych, posiadaniem lub brakiem klimatyzacji, standardem wyposażenia, np. w gniazdka 230V, internet bezprzewodowy, posiadaniem lub brakiem automatów biletowych, a także automatów z przekąskami i napojami, ilością WC. Celem wyróżnienia nadawano pojazdom nowe oznaczenia.

Do tej pory powstały pojazdy o podtypach: EN57AKM – najstarsza, skrót AKM pochodzi od przewoźnika, który jako pierwszy otrzymał jednostki tego podtypu; EN57AL – obecnie najpopularniejsza – skrót AL od województwa lubelskiego, które jako pierwsze otrzymały pojazdy tego podtypu, EN57AKW – skrót od województwa wielkopolskiego; EN57AP (woj. pomorskie); EN57AKŚ (Koleje Śląskie); EN57AKD (Koleje Dolnośląskie), EN57ALc, EN57ALd – warianty odmiany EN57-AL. Pierwotnie oznaczenia miały wskazywać właściciela zmodernizowanych pojazdów, lecz np. pojazdy EN57AKM, domyślnie oznaczone z myślą o Kolejach Mazowieckich, posiadają również: PKP SKM Trójmiasto, UM województwa łódzkiego.

Podobna sytuacja występuje w przypadku odmiany EN57AL, którą można spotkać na terenie całego kraju. Ponadto pojazdy konkretnego podtypu, będące nawet w posiadaniu jednego przewoźnika potrafią różnić się między sobą na tyle, że nie jest możliwa ich eksploatacja w trakcji ukrotnionej, stąd pojawiła się liczba 42 odmian modernizacji serii EN57.

Inne modernizacje
Część zmodernizowanych pojazdów nie posiada zmienionych oznaczeń. Widać zatem chaos i brak konsekwencji w oznaczaniu zmodernizowanych pojazdów. Przekłada się to także na brak kompatybilności pomiędzy odmianami, co skutkuje większymi kosztami eksploatacji zróżnicowanej w ten sposób floty. Mimo różnic wszystkie pojazdy łączą wspólne założenia: nowy napęd opary o silniki asynchroniczne, całkowita modernizacja wszystkich elementów wnętrza wraz ze zmianą jego aranżacji, wymiana czół pojazdów na nowe, opływowe, wykonane z tworzyw sztucznych.

Zmodernizowane EN57 eksploatuje większość regionalnych przewoźników kolejowych w Polsce. Zestawienie przewoźników i eksploatowanych przez nich odmian, a także wykonawców modernizacji przedstawia poniższa tabela:

Obecnie modernizacje serii EN57 przeprowadza ZNTK Mińsk Mazowiecki oraz w mniejszym stopniu FPS Poznań. Jeden Pojazd, EN57-1718 zmodernizował dla PKP SKM Trójmiasto zakład TS Opole przed ogłoszeniem upadłości. Newag kilka lat temu zrezygnował z tej formy działalności, stawiając na produkcję całkiem nowych pojazdów. W realizacji na dzień dzisiejszy jest wykonywana już tylko modernizacja 36 pojazdów do odmiany EN57ALc oraz EN57Ald dla Przewozów Regionalnych, wykonywana przez ZNTK Mińsk Maz. Licząc ten kontrakt, powstało łącznie 314 sztuk zmodernizowanych pojazdów serii EN57. Przewiduje się, że trwający kontrakt jest już jednym z ostatnich zamówień na modernizację jednostek tej serii. Przewoźnicy i producenci coraz częściej stawiają na całkiem nowe pojazdy, do których należy przyszłość kolei regionalnej w Polsce.